Boşanma Davasında Çocuğun Dinlenmesi ve İrade Beyanı Nasıl Olur?

Yargıtay uygulamalarına göre genel kural olarak 8 yaşından küçük çocuklar idrak çağında kabul edilmediği için doğrudan irade beyanları alınmak üzere mahkemede dinlenmezler. Ancak mahkeme, çocuğun yaşam koşullarını değerlendirmek için uzman pedagog aracılığıyla inceleme (SİR raporu) yaptırabilir.

Hayır, çocuğun doğrudan hakimin, avukatların ve ebeveynlerin bulunduğu duruşma salonuna getirilmesi modern hukuk uygulamasında terk edilmiştir. Çocuklar genellikle adliyelerdeki özel Adli Görüşme Odalarında (AGO) uzman pedagoglar eşliğinde dinlenir.

Çocuğun tercihi çok önemli bir delil olmakla birlikte hakimi kesin olarak bağlamaz. Hakim, çocuğun tercih ettiği ebeveynin çocuğun fiziksel, ahlaki ve eğitimsel gelişimini tehlikeye atacak (şiddet, madde bağımlılığı vb.) durumları varsa, çocuğun isteğinin aksine karar verebilir.

Pedagog tarafından hazırlanan Sosyal İnceleme Raporunun (SİR) size tebliğ edilmesinden itibaren iki hafta içerisinde itiraz hakkınız bulunmaktadır. İtirazın somut gerekçelere ve delillere (eksik inceleme, tek taraflı görüşme vb.) dayanması şarttır.

Evet, adli uzmanlar Ebeveyne Yabancılaştırma Sendromu (PAS) konusunda eğitimlidir. Uyguladıkları testler, resim çizdirme teknikleri ve dolaylı sorularla çocuğun ezberlenmiş cümleler mi kurduğunu yoksa gerçek hislerini mi ifade ettiğini tespit edebilirler.

12 yaşındaki bir çocuğun soyut düşünme yeteneği geliştiği için beyanlarına çok yüksek oranda itibar edilir. Üstün yararını açıkça tehlikeye atan çok istisnai bir durum (istismar, ağır suçlu ebeveyn vb.) yoksa, mahkeme genellikle 12 yaş ve üzeri çocuğun tercihine uyar.

Hukukumuzda kardeşlerin birlikte büyümesi ve ayrılmaması ilkesi esastır. Ancak kardeşlerin aralarındaki yaş farkı, kesin olarak farklı ebeveynleri tercih etmeleri ve uzman raporunun ayırmanın lehe olacağını belirtmesi durumunda istisnai olarak mahkeme kardeşleri ayırabilir.

Çocuğun baskı, korku veya yönlendirme altında yalan söylediği şüphesi varsa, uzman pedagoglar durumu raporlar. Gerekirse çocuk daha kapsamlı bir psikiyatrik değerlendirme için üniversite hastanelerine sevk edilebilir. İradesi sakatlanan çocuğun beyanı esas alınmaz.

Hiçbir çocuk konuşmaya veya taraf seçmeye zorlanamaz. Çocuk sessiz kalmayı seçerse, pedagog bunu bir tutanağa bağlayarak mahkemeye sunar. Mahkeme kararını verirken çocuğun beyanı dışındaki diğer delillere (okul, yaşam koşulları, tanıklar) odaklanır.

Adli Görüşme Odasındaki (AGO) birebir görüşme odasına sadece uzman ve çocuk girer. Ancak AGO'nun fiziki yapısı uygunsa, taraf avukatları ve hakim görüşmeyi aynalı/kameralı gözlem odasından izleyebilir ve uzmana kulaklık aracılığıyla soru iletebilir.

Velayet kararı kesin hüküm teşkil etmez. Eğer çocuk fikrini değiştirir ve diğer ebeveynle yaşamak isterse, mevcut koşulların değiştiği iddiasıyla velayet değişikliği davası açılabilir. Bu yeni davada çocuk tekrar dinlenir.

Mahkeme tarafından görevlendirilen adliye bünyesindeki pedagog ve psikologların hazırladığı SİR raporları için dava dosyasında bulunan gider avansından belirli bir miktar harcanır. Ancak bu, dışarıdan özel bir danışman tutmak gibi yüksek maliyetli değildir.

Pedagog görüşmesi genellikle çocuğun yaşına, dikkat süresine ve dosyanın karmaşıklığına bağlı olarak 30 dakika ile 1 saat arasında sürer. Gerekli görülürse görüşme birden fazla seansa yayılabilir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararlarına göre, 8 yaşını geçmiş idrak çağındaki bir çocuk dinlenmeden verilen velayet kararı eksik inceleme niteliğindedir. Bu durum üst mahkeme (İstinaf/Temyiz) aşamasında kesin bir bozma nedenidir.

Ebeveynler ortak velayet istese dahi, çocuğun her iki ev arasında gidip gelmekten psikolojik olarak zarar göreceği, düzeninin bozulduğu tespit edilirse, hakim tarafların anlaşmasına rağmen çocuğun üstün yararı gereği tekil velayete hükmedebilir.